STAHANOV HAREKETİ

(Yalçın Küçük, Endüstrileşme Sürecinin Temel Sorunları - Sovyet Deneyimi 1925-1940-)

            Sıradan bir iktisat tarihi kitabı, Stahanov hareketine ayırmış olduğu iki sayfada şu klasikleşmiş bilgileri vermektedir: “30 Ağustos 1935'de, Donbass bölgesinin Tsentral'naya İrmino madeninde, Aleksev Stahanov (adlı) madenci bir vardiyada 102 ton kömür kırarak (keserek) verim normunu 14 kez aştı. Bu, Stahanov takımı (brigada) üyelerinin akıllıca bir iş örgütü kurmalarının sonucu idi”.[44]

            Stahanov örneği, çok hızlı bir biçimde yayılır. 1936 yılı başında Stahanov hareketi Donbass bölgesinin bütün madenlerine yayılmış ve diğer bölgelere geçmiştir, bile. Ve sadece, madencilikte kalmaz: Aleksandr Busıgin aynı hareketi makina yapımı kesiminde; Nikolay Smetanin, ayakkabı yapımı kesiminde başlatır [Hareketi   Stahanov   ile   aynı   zamanlarda   başlattığı   için,   hareket, Stahanov-Busıgin hareketi olarak da anılır].

-------------------------------------------------------------------------

-------------------------------------------------------------------------

            Stahanov hareketinin patlamasından üç ay kadar önce, 1935 Mayıs'ında, Kremlin'de Kızıl Ordu Akademisinden mezun olanlar için yapılan toplantıda Stalin, şöyle demektedir: “Eskiden, 'teknik (teknoloji) her şeyi çözer' diyorduk. Bu slogan, teknolojik alanda açlığı ortadan kaldırmada ve bütün faaliyet alanlarında, halkımızı birinci sınıf tekniklerle donatmak için en geniş teknolojik temeli yaratmada bize yardımcı oldu. Bu çok güzel. Fakat, yeterli olmaktan çok uzak... Ona sahip olan insanlardan yoksun teknoloji ölüdür. Başında ona sahip insanların bulunduğu teknoloji harikalar yaratabilir ve yaratmalıdır.

            Bu yüzden bizim teknik alanda kıtlık çektiğimiz geçmiş dönemleri yansıtan eski 'teknik herşeyi çözer' sloganı, şimdi yeni sloganla, 'kadrolar herşeyi çözerler' sloganı ile değişmek durumundadır. Şimdi, önemli olan budur”.[45]

            Stalin'in bu çağrısını, Stahanov hareketinin izlemesi herhalde rastlantı değil. Artık yeni ve modern teknoloji kurulmuş; sıra bu temelden maksimum verimi elde etmeğe gelmiştir.[46] Bugünden geriye bakıldığında daha açık görülüyor: Stahanov hareketi, kurulmuş, görece olarak, ileri teknolojik yapıdan en yüksek verimi elde etmenin yöntemidir. Bu yöntem ile, birdenbire verimlilikte görülmemiş başarılar elde ediliyor. İşgücü verimliliğinde çok büyük sıçramalar kaydediliyor... “Sadece 1936 yılında, Stahanov hareketinin [Sovyet plancılığında, planlarda niceliksel hedeflerin yanında niteliksel hedefler de belirlenir. Verimlilik ile ilgili hedefler, niteliksel hedeflerin başlıcasıdır.] tam olarak uygulandığı ilk yıl, Stahanov hareketinin doğduğu büyük endüstride işgücü verimliliği %26 artar”.[47] İkinci Planın verimlilik hedefleri birçok alt-kesimde aşılır. Öteden beri, verimlilik konusunda büyük güçlüklerle karşılaşılan inşaat kesiminde bile, planda ön görülen %75'lik hedefe karşılık, %83 verimlilik artışı gerçekleştirilir.

            Stahanov hareketi olarak ortaya çıkan akım, aslında ve esasında, işçilerin, işçi takımlarının, atelye veya fabrikaların kendileri için konmuş hedefleri aşmak uğrunda birbirleriyle yarışmalarından başka bir şey değil. İlk çıktığında, hedefler aşılır. Hedef aşıldıkça, tıpkı yüksek atlama yarışında olduğu gibi, ulaşılacak veya aşılacak hedef biraz daha yükseltilir. Bu bakımdan ve böyle değerlendirildiği sürece, hareketin neden daha önce çıkmadığı sorusu ortadadır. Gerçekten de, ilk bakışta, mademki bu bir Kristof Kolomb yumurtasıdır, bu kadar basittir, neden daha önce uygulanmamıştır, diye düşünmek mümkün.

            Stalin, yine 1935 yılında, İlk Bütün Birlik Stahanov İşçileri Toplantısında, önce “Stahanov hareketinin anlamı nedir” diye sorar. Sonra cevap verir: “Herşeyden önce o (Stahanov hareketi), sosyalist yarışın yeni bir yükselişini, sosyalist yarışın yeni, yüksek bir aşamasını ifade eder... Eskiden, üç yıl kadar önce, sosyalist yarışın ilk aşamasında, sosyalist yarış, yeni tekniklere, zorunlu olarak bağlı değildi. Doğrusu o zamanlar, yeni teknolojiye hemen hemen sahip değildik. Sosyalist yarışın şimdiki aşaması —Stahanov hareketi— tersine, yeni tekniklere zorunlu olarak bağlıdır. Yeni, ileri teknoloji olmadan, Stahanov hareketi düşünülemezdi”.[48]

            Stahanov hareketi, niceliksel birikimi niteliksel patlamaya dönüştüren çalışma düzeyidir. Herşeyden önce kullanma düzeyini yükseltmek anlamına gelir: “Stahanov hareketi, mevcut ekipmanların kullanım katsayısını yükselterek, üretimi artırma (konusunda) çok büyük olanakların varlığını göstermiştir.[49] Bunun için ise, işletme içinde, çeşitli bölmeler arasında, yeni teknoloji birikiminin önemli ölçüde tamamlanmış olması gerekir. Şu anlamda; belirli ekipmanların kullanım düzeyini artırmada, işletmenin diğer kesimlerindeki ekipmanların niteliği veya yokluğu engel ol-mamalıdır. Başka bir deyişle, çeşitli atelye veya bölmelerde üretimi yükseltme çabalarının karşısına, diğer atelye veya bölmelerdeki teknolojik yapının yetersizliği çıkmamalıdır. Bu yüzden belirli bir teknolojik birikim Stahanov hareketinin ön-koşuludur: “İkinci Beş Yıllıkta mekanizasyo-nun ulaşmış olduğu yeni ve yüksek aşama, işgücü verimliliğindeki sosyalistçe artışın ve geniş bir uygulama alanı bulan Stahanov hareketinin dayanaklarından birisidir”.[50]

            Dayanaklardan bir diğerini de belirtmekte yarar var: “Stahanov hareketi, eşit ücret (uravnilovka) uygulamasının bütün ve her çeşit kalıntılarını kazıyarak ve işgücünün ödünlenmesini, işin nicelik ve niteliğine bağlayan sosyalist (ödünleme) ilkesini sıkıca perçinliyerek, sosyalist iş ödünleme sistemini yeni bir aşamaya yükseltmiştir”.[51] Bunun uygulamasını ve anlamını sonradan yazılmış bir kaynakta bulmak mümkün: “1935 yılında, endüstride (çalışılan) zamana göre işgücü ödemelerinin oranı hâlâ yüksek idi ve (bu) işgücü verimini artırmak için gerekli özendiricileri yaratmaktan uzaktı... (Ayrıca, parça başına ödemede de) bireysel parça başına ödemeye göre daha az etken olan, işçi takımı (brigadnaya) olarak parça başına ödeme yaygın idi...

            Partinin, hükümetin işaretlerine ve özellikle VKP (b) Merkez Komitesinin 1935 Aralık Plenum'unun kararlarına uygun olarak, kesimlerle ilgili konferanslar, işgücü ödemeleri konusunda bir yığın önlemler kararlaştırdılar. Konferanslar, başta bireysel parça başına ödeme olmak üzere, parça başına ödeme biçiminin büyük ölçüde yaygınlaştırılması zorunluğuna özellikle işaret ettiler. Bütün kesim konferansları, ayrıca, progresif (artan) parça başına ödeme biçiminin yaygınlaştırılmasını vurguladılar.” [52]

            Demek oluyor ki, Stahanov işçilerinin başaralırını doğrudan doğruya maddî yarara dönüştürecek önlemler alınmaktadır. Yalnız bundan, Stahanov hareketlerinin bütün sonuçlarının doğrudan doğruya materyal verim artışlarından ibaret olduğu düşünülmemeli. Hareket, bütün niteliksel göstergeleri etkisi altına alır. Aşağıdaki tablo (Tablo XlII), makina yapımının çeşitli ait-kesimlerinde toplam üretim gideri içinde hurdaya ayrılan üretimin oranını vermektedir. İlginç olan, Stahanov hareketi başladıktan sonra (1935'in ortaları), bu oranın önemli ölçüde düşme eğilimi göstermesidir. [53]

            Bunun dışında, Stahanov hareketinin ilk aşamasından itibaren ortaya çıkan bir eğilim daha var. Bu da, Stahanov hareketinin mevcut eski bağlı sermayeyi üretimden çıkartma sürecini hızlandırması, kullanım düzeyinin artması, yeni ekipmanların yanında eski ekipmanların da daha çok kullanılması demek. Kullanım düzeyinin artmasının vargıları ise şöyle: "Ekipmanların kullanım yoğunluğunun, takım-tezgahların kapasitelerine göre kullanma katsayısının v.b. yükselmelerine yol açan Stahanov hareketi ekipmanların verimli eskimelerini artırır ve böylece de, bağlı sermayenin yeniden üretim sürecini hızlandırır.”[54] Başka deyişle, Stahanov hareketi eski bağlı sermayenin üretimden çıkartılmasını kolaylaştırır ve bağlı sermayenin değişim değerinin düşmesinden doğacak ekonomik sorunların etken bir biçimde çözülmesini sağlar.

            Bütün bunlar, Stahanov hareketinin ilk aşamasının sonuçları. İlk aşama, şöyle özetleniyor: “İlk aşamasının tarihsel anlamı, onun (Stahanov hareketinin), endüstriyel kalkınmanın freni durumuna dönüşen eski teknik normların geriliğini, uygunsuzluğunu göstermesinde yatar. Stahanov uygulamasının bu aşamasında endüstri, ileri çalışma yöntemlerini biriktirdi, inceledi ve üstesinden geldi.”

            İkinci aşama, ilk aşama gibi pasif değil. Başka deyişle, sadece niceliksel birikimin niteliksel bir öz kazanmasından ibaret değil. Bu yüzden, ilk aşamadaki deneyimin değerlendirilmesi ile başlar.[55] Fakat, değerlendirme ile bitmez. Bundan böyle verimlilik artışını sürdürmek için gerekli önlemleri belirlemeyi ve bunları gerçekleştirmeyi içerir. Bunlardan ilki, daha önceki kesimlerde değinilmiş olan mekanizasyon sorunu. Çeşitli üretim süreçlerinin mekanizasyon düzeylerinin farklılığı genel olarak verimliliğin artırılmasını önlemektedir. Bu güçlük ortadan kaldırıldığında, Stahanov hareketi, verimlilik artışlarını sürdürebilmek için iş düzenlemesinde yenilik yapmayı zorunlu kılar. Daha doğru deyişle, yeni iş düzenlemeleri olarak ortaya çıkar.

            Bu aşamada Stahanov hareketi ve sosyalist yarış, aynı anda birden fazla takım-tezgahı çalıştırma (mnogos-tanoçnoe obslujivanie) ve bir kaç mesleği birleştirme olarak görünür. Bunun, kompleks mekanizasyon ve hatta otomasyon aşamalarına uygun düşen bir yarış biçimi olduğu açık.[56] Yalnız Stahanov işçilerine düşen, kompleks mekanizasyonu gerçekleştirmek değil. Bundan maksimum verimi elde etmek, ürün değeri içinde canlı işgücüne yapılan ödemeleri minimuma indirmek için birden fazla tezgâhı yönetmek ve bu amaçla da birden fazla işi bilmek. Yarış, bu platform üzerinde yapılır.

            Buna ek olarak bir de şu var: Artık teknoloji ithalatı alanında önemli mesafeler aşılmış durumda. Kendine özgü bir yapıya sahip bir endüstri ortaya çıkmıştır; Bu yapı, kendi teknolojisine belirli bir biçim ve öz kazandırmak durumundadır. Makina yapımı kesiminin, endüstrinin ihtiyaçlarına uygun makinalar üretmesi lazım. Çeşitli ekipmanlar arasındaki boşlukların yeni ekipmanlarla doldurulması gerek. Bu, endüstride çalışan işçi, teknisyen ve mühendislerin yaratıcı olmaları ile mümkün olur. Ancak bu yolla, gerekli atılım yapılabilir.

            Söz konusu olan sadece, Stahanov hareketine katılanların yeni makina veya ekipmanlar ortaya koymaları değil. Belki bundan da az: “Stahanovets'lerin (Stahanov hareketine katılanların) teknik ilerleme üzerindeki etkileri, ne kadar çok yanlı olursa olsun, kendi teknik yaratıcılıkları ile sınırlı değil, sadece. Onların bilimsel-teknolojik düşünceye yöneltmiş oldukları talepler, bilimsel ve teknolojik düşünce üzerinde çok büyük yaratıcı etkiye sahiptir. Endüstrinin taleplerinin, yaratıcı (buluşçu) düşüncenin yeşermesinde ne kadar çok etkili olduğu, bilinir. Onun, bilimsel ve teknik ilerlemede düzinelerle üniversitelerden daha çok etkili olduğunu Engels göstermiştir. Makineye devamlı artan bir talebin olduğu, bütün bu büyük kafaların, endüstriyel kalkınmanın taleplerini çözmekle meşgul olduğu kapitalist kalkınma aşamasında bile şu veya bu buluşun gerçek sahibinin kim olduğunu belirlemek güç olmuştur. Sosyalist endüstride, en iyi kişilerimiz olan Stahanovest'lerin isteklerinin yeri daha da büyüktür”.[57]

            Bütün bu gelişmelerin verimlilik üzerindeki etkilerini özetlemek mümkün. Bu kez, verimlilikteki artışı tersinden göstermekte yarar var. Verimlilik artışı, birim ürün içinde, canlı işgücünün payının azalması anlamına gelir. Bu bakımdan, eğer işgücü cinsinden ölçülmüş birim ürün içinde canlı işgücünün yeri küçülüyorsa veya aynı anlama gelmek üzere, birim ürün değeri içinde canlı işgücüne yapılan ödemelerin oranı azalıyorsa verimlilik artıyordur, demektir.  [Sovyet tartışmalarında, bu ölçütün geçerli olduğunu göstermek için Marx'ın yazılarında kökenini bulmak yeter. Otuzların sonlarına doğru, Marx'ın çalışma notlarının yayınlanmasına başlanır. Bunlar arasında (Bolşevik'in 1939/11—12 sayısında) şu ifade yer alır: «Gerçek ekonomi —tasarruf— çalışma zamanındaki tasarruftur; (üretim için harcamaların minimum olması (ve minimuma indirilmesi)); bu tasarruf üretici gücün artmasıyla özdeştir.» Aynı konuda: «Eğer emek tasarrufu, verimlilik artışı anlamında kullanılırsa, ilk bakışta görülür ki, hemen hemen parasal olarak kârlı her ekipman yatırımı, aynı zamanda emek sakıngan olacaktır; çünkü, eklenen ekipman için yapılan ödemenin hepsi ekipman içinde somutlaşmış (içerilmiş) işgücüne gitmez, bir kısmı rant, faiz ve kâra gider. Bu yüzden, eğer ekleme dolar ve sent olarak kendini öderse, normal olarak işgücü-zamanı cinsinden gideri parasal harcamadan da fazla azaltacaktır. Fabrikanın yöneticisi, kârlı olacağını ümît etmezse yeni ekipmanı alıp kurmaz. Bu yüzden, her ekipman yatırımının (sökülen ekipman veya reddedilen alternatif yöntemle karşılaştırıldığında) emek sakıngan olacağını varsaymamız yanlış olmaz.» H. Jerome: Mechanizatlon in Industry, N.Y. 1834 s. 29.]

            Aşağıdaki tablo (Tablo XIV) bu açıdan iki beş yıllığın performansını özetliyor ve de karşılaştırıyor.[58]

            Bu tablonun vargısı şu şekilde vurgulanabilir: Eğer, 1937 yılındaki endüstriyel üretim, 1932 yılının canlı işgücü harcama normuna göre yapılacak olsa idi, 1937 endüstriyel üretimini gerçekleştirebilmek için kullanılana ek olarak 7.4 milyon işçiye ihtiyaç duyulacaktı. [59]

            Verimlilik artışına yol açan gelişmeyi özetlemek için ise, Bilimler Akademisinin Ekonomi Enstitüsü'nün, Sovyet ekonomi tarihi ile ilgili bir çalışmasından Tablo XV'i vermek yetecektir. Çalışma 1939 yılında yayınlanmıştır, imalât endüstrisinde üretimin eski ve yeni fabrikalarca sağlanan yüzdelerini göstermektedir. Eski tesislerin tanımı şudur: Devrimden önce var olup da, 1.10.1928 — 1.1.1937 tarihleri arasında bağlı sermayesi iki kereden daha az artmış olan tesisler. Yeni tesisler ise, birinci ve ikinci beş yıllıkta yeni olarak kurulmuş veya bütünüyle yeniden yapılmış tesislerdir. Tablo XV, hiçbir yorum gerektirmiyor.[60]